યુવાનો અને ટેકનોલોજીના કોમ્બિનેશનની કમાલ એટલે ‘અરબ સ્પ્રિંગ’

યુવાનો અને ટેકનોલોજીના કોમ્બિનેશનની કમાલ એટલે ‘અરબ સ્પ્રિંગ’

અભિવ્યક્તિની આઝાદી લોકતંત્રની બહુ મોટી ભેટ છે. પ્રિન્ટ મીડિયા, ઈલેક્ટ્રોનિક મીડિયા અને છેલ્લા એક દશકથી કુદકેને ભુસકે વધેલા સોશ્યલ મીડિયાના વ્યાપે અભિવ્યક્તિને બે નહીં ચાર પાંખો આપી હોય એવું લાગે છે. સોશ્યલ મીડિયાની પ્રચંડ અને અમાપ શક્તિના ચમકારા અવારનવાર જોવા મળ્યા છે. આ શક્તિશાળી માધ્યમે કોઈ ક્રાંતિને સુપરસોનિક વિમાનની ઝડપે ટેકઓફ કરી હોય એવું ઉદાહરણ ‘અરબ સ્પ્રિંગ’નું છે.

‘અરબ સ્પ્રિંગ’માં સોશ્યલ મીડિયાની ભૂમિકાની વાત નિકળે અને ઇજીપ્તનો ૨૦૧૦નો કિસ્સો ન યાદ કરાય તો ‘અરબ સ્પ્રિંગ’ની વાત અધુરી લાગે. ગોમીન નામનો એક ઈજિપ્શિયન લબરમુછીયો યુવાન ગુગલની દુબઈ ઓફિસમાં કામ કરતો હતો. એણે નેટ ઉપર ખાલીદ સઈદ નામના ૨૮ વર્ષના યુવાનની એવી તસવીર જોઇ કે જેમા એને ઈજિપ્તના સુરક્ષાના જવાનો માર મારી રહ્યા હતા અને અંતે એનું મૃત્યુ થયું. ગોમીન હચમચી ગયો. એણે ફેસબુક ઉપર એક પેજ બનાવી સઈદનો ફોટો મૂકી લખ્યું  ‘આજે એ લોકોએ ખાલીદને માર્યો, કાલે તમારો કે મારો વારો હોઈ શકે છે...’ ગોમીને એના એફબી પેજનું નામ આપ્યું ‘કુલ્લેના ખાલીદ સઈદ’ એટલે ‘આપણે બધા ખાલીદ સઈદ છીએ...’

ગોમીને આ પેજ બનાવ્યાની સાથે માત્ર બે જ મિનિટમાં ૩૦૦ લોકો એના એફબી પેજ સાથે જોડાયા. બે - ત્રણે માસમાં ગોમીનના ‘કુલ્લેના ખાલીદ સઈદ’ એફબી પેજની સાથે ત્રણ લાખ ઉપરાંત લોકો જોડાઈ ગયા. આ ટોળું માર્ગ ઉપર આવી ગયું. ઇજીપ્તના કૈરોના શહેરનુ તહરીર સ્કવેર ખુબ પ્રચલીત સ્થળ છે. ત્યાં પ્રચંડ માનવ મહેરામણ ઉમટી પડ્યો અને એક રેલી નીકાળી. એફબી પેજમાંથી ભભુકેલી આ ક્રાંતિની આગ એટલી જબરજસ્ત હતી કે, અંતે ઇજિપ્તના શાસક હોશની મુબારકે સત્તા છોડીને ભાગવું પડ્યું.

‘અરબ સ્પ્રિંગ’ ક્રાંતિની સૌથી ધ્યાનાકર્ષક બાબત એ છે કે, એનો ઇતિહાસ બહુ જુનો નથી એટલે ૩૦થી ૩૫ વર્ષના યુવાનોની નજર સામે બનેલી ક્રાંતિની આ ઘટના છે. વળી અરબ સ્પ્રિંગનું બીજું મહત્વનું પાસું એ પણ છે કે, આ ક્રાંતિનો કોઈ એકાદ બે કે પાંચ પચીસ નેતા ન હતા એને સોશ્યલ મીડિયાએ વ્યવસ્થિત રીતે હવા આપવાનુ કામ કર્યું હતુ. પરિણામે  અરબ સ્પ્રિંગને દબાવી દેવાની વાત અઘરી બની ગઈ હતી. ભારતની ૧૮૫૭ની મંગળ પાંડે દ્વારા શરૂ કરાયેલી ક્રાંતિ હોય કે ૧૭૮૫ની અમેરિકાને મુક્ત કરવા આરંભાયેલી ક્રાંતિ હોય, ૧૬૮૮ની બ્રિટીશ ક્રાંતિ હોય કે ૧૮૩૦ની જર્મન ક્રાંતિ હોય તમામ ક્રાંતિના મૂળમાં નિષ્ઠુર અને લાલચી શાસકોની બેરહમ આપખુદશાહી રહી છે. જુલ્મ અને ભ્રષ્ટ શાસક સામે સ્વતંત્ર વિચારો સહજ રીતે લોકોને આકર્ષિક કરી એકત્રીત કરે છે. પરિણામે સમૂહની તાકાત સરમુખત્યાર અત્યાચારીઓની સત્તાના પાયા હચમચાવી કાઢે છે.

ગુજરાત કરતાં ઓછો ભૌગોલિક પ્રદેશ ૧૬૫ હજાર ચોરસ કિલો મીટરમા પથરાયેલા લીબીયા પાસે આવેલા એક ટચુકડા દેશ ટ્યુનીશિયાથી ‘અરબ સ્પ્રિંગ’ની શરૂઆત થઈ. ટ્યુનીશિયાની વસતી ગુજરાત કરતાં છઠ્ઠા ભાગની એટલે માત્ર એક કરોડ વીસ લાખની છે. પછી તો સોશ્યલ મીડિયા દ્વારા મિસ્ર, લીબીયા, યમન, બરહીન, સીરીયા, અલ્જીરીયા, ઈરાક, જોર્ડન, મોરોક્કો, સુદાન, ઓમાન, સાઉદી અરબ વગેરે દેશોમાં સ્વતંત્રતા અને આઝાદી માટે ક્રાંતિ દાવાનળની જેમ ફેલાઈ ગઈ. ખાડી દેશોમાં ભ્રષ્ટાચાર અને માનવ અધિકારોના ઉલ્લંઘન તથા શોષણના કારણે લોકોમાં જબ્બર આક્રોશ હતો. બેરજોગારીની માત્રા અતિશય વધુ હતી. યુવાનો પાસે કામ ન હતું. શાસકોના જુલ્મો સિતમ અને આઝાદીના વિચારોનો સમન્વય થતાં આરબ દેશોમાં ક્રાંતિની આગ જબરજસ્ત રીતે ભડકી. ‘અરબ સ્પ્રિંગ’માં ૧,૭૦,૦૦૦થી વધુ લોકોના મોત થયા.

‘અરબ સ્પ્રિંગ’ની પાયામાં સોશ્યલ મીડિયાનો મહત્વનો રોલ એટલે કહેવાય છે કે, ‘એકશન રીએકશન’ ફિલોસોફીમાં સોશ્યલ મીડિયાની ઝડપી સંદેશા પહોંચાડવાની પ્રક્રિયાએ તેમાં મોટો ભાગ ભજવ્યો. ઈન્ફર્મેશન ટેકનોલોજી એન્ડ પોલિટિકલ ઈસ્લામ પ્રોજેક્ટના સંશોધન અહેવાલના તારણોમાં જણાવાયું છે કે, અરબ સ્પ્રિંગની સફળતામા સોશ્યલ મીડિયાની પોસ્ટસે વાસ્તવિક ધરા ઉપર રાજકીય ચર્ચામાં વમળો સર્જવામાં કેન્દ્રીય ભૂમિકા ભજવી હતી. દુબઈ સ્કૂલ ઓફ ગવર્નમેન્ટે કરેલા અભ્યાસના તારતમ્યોમાં પણ અરબ સ્પ્રિંગમાં ઇન્ટરનેટ અને સોશ્યલ મિડીયાનો સૌથી મોટો પ્રભાવ હોવાની વાતને સમર્થન આપવામાં આવ્યું છે. અભ્યાસમાં જણાવાયું છે કે, કેટલાક અરબ રાષ્ટ્રોમાં સરકારે સોશ્યલ મીડિયામાં લોકોને સરકારી નીતિઓ અંગે ચર્ચામાં જોડવામા આવ્યા હતા. આ ઉપરાંત કેટલાક વિસ્તારોમાં કેટલાક સમય માટે ઈન્ટરનેટ ટ્રાફિક ઉપર બાજ નજર રાખવામાં આવી હતી. આની સાથો સાથ કેટલીક વેબસાઈટ અને નેટ ઉપરના પ્રતિબંધો પણ મુકવામાં આવ્યા હતા. આ બધા પગલાંઓએ સંબંધિત કેટલાક રાષ્ટ્રોમાં અરબ સ્પ્રિંગની આગને ફેલાતી અટકાવવામાં મોટી ભૂમિકા ભજવી હતી.

‘અરબ સ્પ્રિંગ’ના મૂળમાં યુવાનોની તાકાત રહેલી છે. યુવાનોને ટેકનોલોજી સૌથી વધુ આકર્ષે છે. સોશ્યલ મીડિયાની ફાસ્ટ કોમ્યુનિકેશન સ્કીલે આ દશકની ક્રાંતિને ટેકનોલોજીની જીત તરીકે બિલકુલ એસ્ટાબ્લિશ કરી દીધી. કાર્લ માર્ક્સના શબ્દોમાં કહીએ તો, દરેક ઇતિહાસની ગાડીને વિચારધારાની ક્રાંતિનુ શક્તિશાળી એન્જિન જ ખેંચતુ હોય છે. ક્રાંતિ માનવજાતિનો મૂળભૂત સ્વભાવ છે. સ્વતંત્રતા ક્યારેય ખતમ ન થાય તેવો જન્મસિદ્ધ અધિકાર છે. ‘અરબ સ્પ્રિંગ’ યુવાનો અને ટેકનોલોજીના કોમ્બિનેશનનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

ધબકાર :

સોશ્યલ મીડિયાનો સમજપૂર્વકનો ઉપયોગ ઇતિહાસ રચવાનુ સામર્થ્ય ધરાવે છે અને એનો બેજવાબદારીપૂર્વકનો ઉપયોગ વિનાશ પણ નોતરી શકે છે.

https://www.gandhinagarsamachar.com/wp-content/epaper/july2018/24072018-4.pdf