આત્મનાદ: સરખામણીના સાંઠીકડા સમજદારીપૂર્વક હટાવી લેવા

બે યુવાન મિત્રોની વાત છે. બન્ને એક મલ્ટીનેશનલ કંપનીમાં એક્ઝિક્યુટીવ કક્ષા ઉપર સરસ કામ કરે. ઉંમર પણ બન્નેની લગભગ સરખી. એક મિત્ર રોજ ઓફિસમાં બ્રાન્ડેડ કંપનીના સુઝ, વોચ, ગ્લાસ, કપડા પહેરીને વેલ ડ્રેસ થઇને આવે. બીજો મિત્ર આ જોઈને લઘુતાગ્રંથીથી પીડાતો. જો કે બન્ને વર્ક પરફોર્મન્સમાં અવ્વલ હતાં. બ્રાન્ડેડ કપડાં અને અન્ય બ્રાન્ડેડ વસ્તુઓથી જાણે અજાણે ‘ઇન્ફિરિયારિટી કોમ્પલેક્સ’નું જાળું બનતું ગયુ. સમય જતાં જે મિત્ર પોતાને નીચો હોવાનું ફીલ કરતો હતો એના કામમાં ઉપર અસર વર્તાવા લાગી. એના ‘યરલી પરફોર્મન્સ રીપોર્ટ’માં પણ ‘ડાઉન ફોલ’ જોવા મળ્યો.

આ ઘટનાના પાયામાં સરખામણીનું તત્વ છે. અજાણતા જ એવી કોઈ અગમ્ય ઈન્ફિરિયારીટી મન ઉપર હાવી થઈ જાય છે કે, એના દુષ્પરિણામો પ્રાપ્ત વિના રહેતા નથી. ‘મારાથી એ આગળ નીકળી જશે’ એવી ઇન્ફિરિયારિટીની ભાવના અસલામતી ઊભી કરવાનું મૂળ હોય છે. દુનિયામાં એવી કોઈ વ્યક્તિ નથી કે જેના જીવનમાં આવી લાગણી ન જન્મી હોય. નીચા હોવાની મનની ભાવના પાછળ સરખામણીનું તત્વ સૌથી મોખરે હોય છે. દેખાવ, રૂપ, રંગ, પૈસા, સત્તા, હોંશિયારી વગેરે જેવા પાસાઓની બીજા સાથેની તુલના વિનાશ નોતરે છે.

ક્યારેક શાંત ચિત્તે વિચારવામાં આવે તો સ્પષ્ટ થાય કે, કોઈપણ વ્યક્તિ સરખામણી અંદરખાને ચીસો પાડીને કહેતી હોય છે કે, ફલાણી બાબતમાં હું એનાથી ચડિયાતો છું. જ્યારથી પણ સામેવાળી વ્યક્તિની વાત ઊંચી લાગે અને પોતાની વાત નીચી લાગે ત્યારથી ‘ઇન્ફિરિયારિટી કોમ્પલેક્સ’ની શરૂઆત થઈ જાય છે.

આપણે આપણું ‘ધ બેસ્ટ’ બતાવવામાં મશગુલ હોઈએ છીએ. જો કે એ જ સાચી રીત છે. પરંતુ જ્યારે જે નથી હોતું તે બતાવવાની મથામણ કરવામાં આવે છે ત્યારે અનર્થ સર્જાય છે. આજકાલ સોશિયલ મીડિયાનો ટ્રેન્ડ ધુમ મચાવે છે. ફેસબુક, ઈન્સ્ટાગ્રામ કે ટ્વીટર હેન્ડલ ઉપર ભાઈઓ રણવીર, વરૂણ કે ટાઈગર શ્રોફ જેવી સ્ટાઈલની તસવીરો મૂકે છે તો બહેનો આલીયા, કેટરીના, દિપિકા જેવી સ્ટાઈલોમાં તસવીરો અપલોડ કરતી જોવા મળે છે. અઢી ત્રણ દાયકા પૂર્વે સોશિયલ મીડિયાનું ચલણ ન હતું તે વખતમાં ‘પેન ફ્રેન્ડ’નો જબરો ટ્રેન્ડ હતો. એક મિત્રએ એની ઓસ્ટ્રેલિયન ‘પેન ફ્રેન્ડ’ને ઋષિકપુરનો ફોટો મોકલી પોતાની ઓળખ આપી હતી. કેવું પાગલપન ! જે નથી એ બતાવવાની ઘેલછા દુઃખને નોતરે છે.

કંપેરીઝન પાછળ કોઈને કોઈ કારણ અવશ્ય હોય છે. ક્યારેક નક્કર હકીકતો ઉપર પણ સરખામણી થઈ હોય એવી પ્રબળ સંભાવનાઓને પણ નકારી ન શકાય. જ્યારે સરખામણી પાછળ કોઈ સચ્ચાઈનું આવરણ ન દેખાય ત્યારે એ સરખામણીથી માઠું નથી લાગતું. દરેક વ્યક્તિની પોતાની અલગ તાકાત હોય છે અને સાથે સાથે પોતાની અલગ નબળાઈ પણ હોય છે. નબળાઈ સંતાડીને તાકાતનું પાસુ વધુ જોરશોરથી બતાવવાનો સૌ કોઈ પ્રયાસ કરે છે.

જ્યારે સરખામણીમાં સત્યનું તત્વ જણાય ત્યારે જ જલસ ઊભી થતી હોય છે. ‘રિયાલિટી’ અને ‘વર્ચ્યુઅલ રિયાલિટી’ બન્ને વચ્ચે આસમાન જમીન જેટલું અંતર છે. ‘વર્લ્યુઅલ રિયાલિટી’ એટલે જે ખરેખર સાચું નથી હોતુ. આભાસી ચિત્રને સાચુ માનવાની ભુલ એટલે ‘વર્લ્યુઅલ રીયાલીટી’. ખોટી વાતનું સત્ય એ છે કે એ નકલી હોય છે. ‘રીયાલીટી’ અને ‘વર્ચ્યુઅલ રિયાલિટી’નો ભેદ સમજવાની જરૂર છે. ‘અસલી’ અને ‘નકલી’ બાબતોની પહેચાન હોવી જોઈએ. જગતમાં કોઈપણ પ્રાણી કે પક્ષી ક્યારેય દંભ કે નકલી દેખાવ કર્યો હોય એવું યાદ છે ? ‘રિયાલિટી’ને અનુસરવા કુદરત અને જાનવરોનું શાંત ચિત્તે અવલોકન કરી જુઓ. કોઈ વાનર કે ઘોડાને ‘એઈટ પેક’ જોયો છે ખરો ? સોશિયલ મીડિયાની કોપી પોસ્ટની આભાસી અને નકલી દુનિયાની ચુંગાલમાંથી જેટલા જલ્દી મુક્ત થઈ જવાય એટલું સારું. એક સારી જિંદગી જીવવા માટે બહારથી ‘અપ-ટુ-ડેટ’ હોવાની ફીલીંગ કરતાં અંદરથી ‘પરફેક્ટ’ હોવાની ફીલીંગ અગત્યની છે.

જીવનમાં ખરેખર આગળ વધવું છે અને કંઈક કરી બતાવવું છે તો સૌથી પહેલાં ‘વર્લ્યુઅલ રિયાલિટી’ના આવરણની બહાર નીકળી જવું પડે. ‘વર્લ્યુઅલ રિયાલિટી’ની સચ્ચાઈ એ છે કે, એ આભાસી અને ભ્રામક ખ્યાલોની દુનિયા છે. સુખ તો એમાં છે જે આપણી પાસે છે. દુઃખનો જન્મ ત્યારે થાય છે જ્યારે જે નથી એની અપેક્ષા રાખવામાં આવે. બીજા પાસે જે છે, એની સરખામણી કરવામાં આવે ત્યારે તકલિફ્ને આમંત્રણ અપાય છે. સરખામણીનો કેડો છૂટે એમાં સાર છે.

વિશ્વની તમામ સર્વશ્રેષ્ટ તાકાત ઈશ્વરે પ્રત્યેક વ્યક્તિમાં આપેલી છે. પરંતુ મુશ્કેલી એ છે કે, આપણે શાહમૃગીયા મનોવૃત્તિ અપનાવી આંખ ઉપર હાથ મૂકીને ‘અંધારું અંધારું...’ કહેતા ફરીએ છીએ. દુનિયા સદાય અદભુત પ્રકાશથી ઝળહળે છે. જ્યારે આંખ ઉપરથી હાથ હટાવી લઇએ ત્યારે પ્રકશ દેખાય. સરખામણીના સાંઠીકડા સમજદારીપૂર્વક હટાવી લઇએ પછી જીવન ઊર્જામય લાગે. મૈથિલીશરણ ગુપ્ત કહે છે, હીનતાનો ખ્યાલ હિંસાથી પણ બદતર છે. હીનતાનો વિચાર આવે છે, સરખામણીના વિષચક્રમાંથી. જ્યાં સુધી અન્યને જોઈને જીવતા રહીએ છીએ ત્યાં સુધી સરખામણીનું જાળું તૂટવાનું નથી. આપણે જે છીએ અને આપણી પાસે જે છે એનો આનંદ કરતા આવડવું જોઈએ. સરખામણી કરવી જ હોય તો પોતાની જાત સાથે કેમ ન કરીએ ? સ્વયં સાથે સંવાદ સૌથી વિકટ હોય છે. જાત સાથે વાત થાય ત્યારે નકલીપણાના પડળો આપોઆપ ઓગળવા લાગે છે.

ધબકાર :

’જે મને સમજી નથી શક્યા, એમને હક્ક છે મને ખરાબ સમજવાનો.’