ખુમારીપૂર્વકની ‘પહેલ’ પલટાવે ‘એડવર્સિટી’ને ‘ઓપોર્ચ્યુનિટી’માં

ખુમારીપૂર્વકની ‘પહેલ’ પલટાવે ‘એડવર્સિટી’ને ‘ઓપોર્ચ્યુનિટી’માં

                                                -પુલક ત્રિવેદી

આઠ વર્ષના જયદેવની આ વાત છે. ચોમાસાની ઋતુ હતી. ગામડા ગામમાં માર્ગો ઉપર, આંગણામાં બધે સ્વાભાવિક રીતે જ પાણી ભરાઈ જાય. ગામમાં એક સરકારી પ્રાથમિક શાળા. પ્રમાણમાં તમામ સવલતો આ શાળામાં હતી. આ શાળામાં ગામના બાળકો મોજથી ભણે.

એ દિવસે સવારના પહોરમાં વરસાદની હેલી જામી. ગામના તમામ માર્ગો ઉપર પાણી એક-બે ફૂટ વહેવા લાગ્યા. ગામના મુખ્ય માર્ગની બાજુમાં ઘેઘુર લીમડાનું મોટું ઝાડ. પાણી અને પવનના જોરથી લીમડાનું આ વિશાળકાય ઝાડ કડાકાભેર જમીનદોસ્ત થઈને રસ્તાની ઉપર આડું થઈ ગયું. આવન-જાવન  બિલકુલ બંધ થઈ ગઈ. રસ્તાની બંને બાજુ રીક્ષા, જીપ, ટ્રેકટર, સ્કુટર, બાળકોને ભણવા લઇ જતાં છકડા વગેરે વાહનોની લાંબી લાઈનો લાગી ગઈ.

સવારનો પહોર હતો. સ્વાભાવિક રીતે જ દૂધ લઈને જતાં વાહનો, બાળકોને અભ્યાસ માટે લઈ જતા વાહનો, દુકાનદારો સૌ કોઈ પોત-પોતાના વાહન ઉપર વરસતા વરસાદમાં છત્રી અને રેઈનકોટ પહેરી માર્ગ મોકળો થવાની રાહ જોતાં હતાં. રસ્તા ઉપર અટકેલા લોકો સરપંચને, સરકારી તંત્રને ઝાડ ખસેડવા ફરીયાદ કરતા હતાં. વીસ, પચ્ચીસ, ત્રીસ મિનિટ... સમય પસાર થવા લાગ્યો. પણ માર્ગ ખુલી શકતો ન હતો. વાહનોની લાંબીલચક કતાર વધુને વધુ લંબાતી જતી હતી. આ લાઇનમાં ગામની સરકારી પ્રાથમિક શાળામાં ત્રીજામાં ભણતો જયદેવ પણ હતો. નાનકડા જયદેવે દફતર રીક્ષામાં મૂકીને મુઠ્ઠીઓ વાળીને ઝાડ પડ્યું હતું તે દિશામાં દોટ મુકી. પાણીમાં એના નાના નાના પગલાથી મોટા મોટા વલયો સર્જાતા હતા. કુમળા હાથથી વિશાળકાય લીમડાના ઝાડને ઊઠાવવાની કોશિષ કરવા લાગ્યો. જયદેવને જોઈને એના પાંચ-સાત ટબુકલા સાથીઓ પણ દોડીને જયદેવ સાથે કતારમાં લાગી ગયા. એમની નાની-નાની કુમળી હથેળીઓ ટનબંધ વજનના ઝાડને ઉચકવા મથતી હતી. આ દ્રષ્ય માર્ગની બન્ને બાજુ રસ્તો ખુલવાની રાહ જોતા ફરિયાદો કરી રહેલા અને તંત્ર દ્વારા મદદ પહોંચવાની રાહ જોઇ રહેલાં સેંકડો લોકો જોઈને વિચાર કરવા મજબુર બન્યા. બન્ને બાજુએથી આ લોકો તેમના વાહનો છોડી બહાર આવી ઝાડને હટાવવા માટે જયદેવ અને એના સાથીઓ સાથે કતારબંધ લાગી ગયા.

એક-દો-તીન-ચાર હૈયા... કરતાકને લોકોએ રસ્તા ઉપર આડું પડેલું મસમોટું ઝાડ પાંચ-સાત મિનિટમાં માર્ગ ઉપરથી દૂર કરી દીધું. રસ્તો ખુલી ગયો. વાહન વ્યવહાર રાબેતા મુજબ ચાલુ થઈ ગયો. વરસાદમાં ભિંજાયેલી કંઇક કર્યાની મઝાની ખુશી બધાના મુખ ઉપર હતી. એક કોમન લક્ષ્યને વિંધીને અજાણ્યા પણ જાણીતા બની ગયા. એકમેકના હાથમાં હાથ મૂકી સસ્મીત પોતપોતાના વાહનોમાં બેસી સૌ કામે જવા માટે નિકળી ગયા. કોણ આગળ આવે ? કોણ વરસતા વરસાદમાં ઝાડ હટાવવા જાય ? મારે શા માટે જવું ? આ બધી જ બીનજરૂરી પ્રશ્નોની હારમાળા છોડી નાનકડા જયદેવની મોટકડી પહેલે બંધ રસ્તો ખોલી નાખ્યો.

જીવનમાં જ્યારે જ્યારે વિકટ પરિસ્થિતિઓ આવે ત્યારે સૌથી શ્રેષ્ઠ અને ઝડપી જે ઉકેલ મનમાં આવે તેનો સત્વરે અમલ કરવામાં આવે તો પરિણામની દિશા મળે. ઇચ્છિત પરિણામ મળે જ એમ ન પણ બને પણ અપેક્ષિત પરિણામની દિશામાં નિઃસંદેહપણે આગળ વધવાનો આત્મસંતોષ મળે. સામાન્ય રીતે માનવીના ચિત્તની આસપાસ પોતાની મહત્તાના બિનજરૂરી મસમોટા આવરણો હોય છે. પરિણામે નાની-નાની બાબતો માટે મળતા સહજ માર્ગો તે પોતે વિકટ બનાવી મોં વકાસીને બેસી રહે છે.

કોઈપણ મુંઝવણમાં માર્ગ કાઢવા માટે પહેલવૃત્તિ સૌથી અગત્યનો ભાગ ભજવે છે. પહેલ કરવા માટે આત્મવિશ્વાસની આવશ્યકતા રહે. સાગર સમાન આવડા મોટા પ્રશ્નમાં મારો પાણીની ડોલ જેવડો ઉકેલ શા કામનો ? લોકો મારી આ વર્તણૂંકને વખોડશે તો ? વગેરે વિચારોના કારણે પ્રશ્નના ઉકેલ ભણી ઊઠેલા પગ થંભી જાય છે. આત્મવિશ્વાસની કમી ભીડથી અલગ હટવાના ઈરાદા નબળા પાડી દે છે.

ઝડપી નિર્ણયશક્તિનો અભાવ આદર્શ પરિસ્થિતિ સામે મોટો પડકાર સર્જતો હોય છે. જ્યારે કોઈ મુશ્કેલ પરિસ્થિતિ જીવનમાં ઊભી થાય ત્યારે હંમેશા વિવિધ પાસાઓ ઉપર તલસ્પર્શી વિચારણા કરીને પછી જ નિર્ણય લેવામાં જ શાણપણ છે. પણ આને પરિણામે થતાં વિલંબથી પરિસ્થિતિની નકારાત્મક અસર અત્યંત તીવ્ર બની જતી હોય છે. જ્યારે જે તબક્કે જે ગતિથી નિર્ણય લેવાનો હોય તે પ્રમાણે શીઘ્રતાથી નિર્ણય ન લેવાય તો તેના નિઃસંદેહપણે દુઃષ્પરિણામો જ આવે. સામાન્ય રીતે નિર્ણય લેવા માટે તમામ પાસાઓનો વિગતે અભ્યાસ કરી પરિપક્વ નિર્ણય લેવાય એ જરૂરી છે. પરંતુ જેમ ગણિતમાં દરેક દાખલા માટેની ફોર્મ્યુલા અલગ હોય તેમ જીવનના દરેક પ્રશ્નો માટેના ઉકેલના માર્ગો માટે ફોર્મ્યુલા પણ અલગ જ હોય. એક પ્રકારની નીતિથી તમામ પ્રશ્નો ક્યારેય હલ ન થાય. પહેલ કરવા માટે ત્વરિત નિર્ણયશક્તિ જોઈએ.

પહેલના પાયામાં ‘સર્વજન હિત’ હોય તો એની સ્વીકૃતિ અત્યંત ઝડપથી થતી હોય છે. સૌ કોઈનું હિત જેમાં સમાયેલું હોય તેની પહેલ થાય તો લોકો સત્વરે ટેકો આપી વધાવી લેતા હોય છે. સમાજને અન્યાય કરતો હોય એવો તાકાતવાળો ફિલ્મી વિલનની સામે નાયક બાથ ભીડવાની પહેલ કરે. આ નાયકને જનતા એટલા માટે પસંદ કરતી હોય છે કે, એ નાયકના રૂપમાં પ્રેક્ષક પોતાની જાતને જોતા હોય છે. સામાન્ય રીતે માનવી તેની મુશ્કેલીઓને દૂર હડસેલવા પ્રયાસ કરતો જ હોય છે. મુશ્કેલીઓ બે પ્રકારની હોય છે. વ્યક્તિગત મુશ્કેલી અને સામૂહિક મુશ્કેલી.

પુત્રના ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે સારી કોલેજમાં ફીની ગોઠવણ, મકાન માટે નાણાંની વ્યવસ્થા, ઘરના વાયરીંગમાં ફોલ્ટ જેવા વ્યક્તિગત પ્રશ્નો કહેવાય. જ્યારે સમગ્ર લત્તામાં ગંદકીના ઢગલા દૂર કરવા માર્ગ ઉપર ઊંડા ખાડા જેવી બાબતો સામૂહિક પ્રશ્નો કહેવાય. સ્વાભાવિક રીતે જ આવા સામૂહિક પ્રશ્નો પરત્વે સમાજનું સાગમટે હિત સમાયેલું હોય. એના ઉકેલ માટે સૌ કોઈનો સાથ મળે જ મળે. જરૂર હોય છે પહેલની. સાચી દિશામાં ઊઠેલા એક કદમની. પાછળ હજારો-સેંકડો પગલાં પડવાના જ છે.

કોઈપણ વ્યક્તિ સો ટકા સંપૂર્ણ નથી જ હોતો. પ્રત્યેત વ્યક્તિને કોઈને કોઈ પ્રેરણા જોઈએ. કંઈક કરવા માટેનું ચાલકબળ જોઈએ. એ ચાલકબળ એટલે વિઘ્ન, અવરોધ અને મુશ્કેલી. વિઘ્નને દૂર કરવા જે સૌથી પહેલો માર્ગ મનમાં સુઝે એની ઉપર ચાલવામાં આવે પછી પાછળ જનસમુદાયનો સ્વયંભુ સેલાબ બની જાય. ‘પહેલ’ પાછળનુ તત્વ બદલાવ છે. એક નવો દ્રષ્ટિકોણ છે. એક અભિપ્સા અને આરોહણ છે. પહેલમાં હંમેશા સામૂહિક બદલાવની જ પરિભાષાની તાકાત હોય છે. દુનિયામાં સૌથી સરળ અને સહજ જો કોઈ કાર્ય હોય તો એ છે, સામૂહિક પ્રશ્ન માટે પહેલ કરવાની વૃત્તિ. ઘણા બધા લોકો મુશ્કેલી માટે આગળ માત્ર એટલા માટે નથી આવી શકતા કારણ, એમને કોઈએ પ્રેરણા નથી આપી. કોલોનિયલ અમેરિકામાં મેથોડિઝમ મુવમેન્ટના પ્રણેતા અને ચિંતક પ્રિસ્ટ જ્યોર્જ વ્હાઈટ ફિલ્ડ કહેતા કે, ‘હે પ્રભુ શરૂઆત કરવા માટેના આરંભ કરવાની મને શક્તિ આપ.’ કેટલી સરસ પ્રાર્થના છે. પહેલ કરવા માટેની પહેલ કરવાના બળ માટેની ઈશ્વરને વિનંતી કરવા પાછળ મુશ્કેલીઓ સામે આગળ આવવાની હિંમતની વાત છે.

સાચો માણસ હંમેશા પોતાના આત્મવિશ્વાસ અને બળ ઉપર પહેલ કરે છે. તત્વચિંતક વોલ કહે છે કે, આવી પડેલી મુશ્કેલીને તમારા કોઈ કર્મનું ફળ સમજશો તો દુઃખી જ થશો. આવી પડેલી સમસ્યાનો હિંમતથી મુકાબલો કરવાની પહેલ કરશો તો મુશ્કેલીમાં માર્ગ મળશે. બધાને નથી મળ્યું એમ મારા નસીબમાં આ વાત જ નથી એમ માની લેવા જેવી મુર્ખામી બીજી કોઈ નથી. મારા નસીબમાં તો આ ઘટના હોય જ નહીં. હું તો આગળ વધવા સર્જાયો છું. કોઈ મારી સાથે આવે કે ન આવે આ મુશ્કેલી સામે મારી ક્ષમતા, બુદ્ધિ અને કૌશલ્યથી મુકાબલો કરીશ જ. જીવનમાં આ પ્રકારનો એટીટ્યૂડ જ અગત્યનો છે. દુનિયામાં દરેકનું જીવન સંઘર્ષોથી ભરેલું હોય છે. સંઘર્ષ કરવાનો હોય ત્યાં અદબ વાળીને બેસી રહેવાનું ન પાલવે. ખુદ્દારી અને ખુમારીપૂર્વક એડવર્સિટીને ઓપોર્ચ્યુનિટીમાં પલટાવવા ‘પહેલ’ કરવા આગળ આવવું પડે. ભાગ્યમાં હોય કે ન પણ હોય સ્વયં ઉપર વિશ્વાસ અને ‘પહેલ’ કરવાની હિંમતનો સમન્વય તો આપણા હાથમાં છે ને !

ધબકાર :

આફતોને સામે ચાલીને આમંત્રણ ન અપાય, પણ આવી પડેલી આફતને ઉત્સવમાં પલટાવી તો ચોક્કસ શકાય.

00000000000000000000

http://www.gandhinagarsamachar.com/wp-content/epaper/march2017/28032017-6.pdf