આત્મનાદ: ભારત વિશ્વના ‘ટોપ ફાઈવ FB યુઝર્સ’માં આવે છે

ભારત વિશ્વના ‘ટોપ ફાઈવ

FB યુઝર્સ’માં આવે છે

-પુલક ત્રિવેદી

સાઇબર વર્લડ ઉપર ન ભૂતો ન ભવિષ્યતી જેવો ખતરનાક સાઇબર હુમલો થયો છે. 150 દેશોના બે લાખ ઉપરાંત કોમ્પ્યુટર્સને તાળા મારી ભયાનક તાંડવ કરતો ખંડણીખોર દુનિયા આખીને હલબલાવી રહ્યો છે. રેન્સમવેર વાનાક્રાઇ વાઇરસ કાળોકેર વર્તાવે છે. રેન્સમવેર વાનાક્રાઇ જેવા રાક્ષસનો નગ્ન નાચ હજુ કેટલી ખાનાખરાબી સર્જશે એની ચર્ચા આખુ વિશ્વ કરી રહ્યું છે. આવા ભયાનક માહોલમાં સોશ્યલ નેટવર્કિંગની એક મોસ્ટ પોપ્યુલર સાઇટની વાત કરી મન હળવુ થોડુ કરવુ છે. બદબુ સામે ખુશ્બુની વાત મુકી વાતાવરણને હસીન બનાવવુ છે.

એક દિવસની વાત છે. રોહને ગમગીન ચહેરે સૌનકને કહ્યું યાર ‘મારી બહેન બહુ બિમાર છે, હોસ્પિટલાઈઝ્ડ છે. મારે ૨૫ હજાર રૂપિયાની તાત્કાલિક જરૂરિયાત છે. કોઇ વ્યવસ્થા થતી નથી. કંઈક કરને યાર ?’ સૌનક શૂન્ય મનસ્ક રોહન સામું જોઈ રહ્યો. સૌનક કોલેજના છેલ્લા વર્ષમાં ભણે, નાના-મોટા ટ્રેડીંગ કરીને, ટ્યુશનો કરીને થોડું ઘણું કમાઈ લે. જ્યારે રોહન એક પ્રાઇવેટ કંપનીમા જોબ કરે.

સૌનક ટ્યુશન અને અને એકેડેમિક ફિલ્ડમાંથી ઠીકઠાક કમાઈ લે. સૌનકના પિતાજી મલ્ટી નેશનલ કંપનીમા જનરલ મેનેજર અને સમાજના અગ્રણી પણ ખરા. સૌનક રોહનની વાત સાંભળીને મિત્રની પરિસ્થિતિ ઉપર ખુબ લાગી આવ્યું. એટીએમમાં જઈને ૨૫ હજાર રૂપિયા લઈને રોહનને આપ્યા. પણ રકમ મોટી હોઇ એણે રોહનને કહ્યું કે યાર પાછા જલદી આપજે. ક્યારે આપીશ ? રોહને ૨૫ હજાર લેતાં કહ્યું ‘ ચિંતા ન કર આવતા મહિને મારો પગાર થતાં તરત જ પાછા આપી દઇશ. અને હા દોસ્ત, આ વાત મારા કે તારા ઘરના લોકોને ખબર ન પડે હો. મારી ઈજ્જતનો સવાલ છે. મારું ખરાબ લાગશે. પ્લીઝ કોઈને કહેતો નહીં.’

સૌનકે રોહનને આપેલું વચન પાળ્યું. એણે ઘરમાં કોઈને કહ્યું નહીં. એકના બે અને ત્રણ ત્રણ મહિના થયા પરંતુ રોહને સૌનકને પૈસા પરત ન કર્યા. સૌનક પૈસા માટે રોહનને રોજ રોજ કહે પણ રોહન પૈસા પરત આપી શકે નહીં. બંને મિત્રો વચ્ચે વિશ્વાસનો સેતુ તૂટ્યો. અંતે કંટાળીને સૌનકે એના પિતાજીને વાત કરી. બન્ને મિત્રોના પરિવારમાં ખબર પડી. બન્ને પરિવારના વડિલો ભેગા મળ્યા ત્યારે ખબર પડી કે, રોહનની બહેન બિમાર જ ન હતી. રોહન તો ફેસબુકના કોઈ ફેક અકાઉન્ટવાળા ફ્રોડના ચક્કરમાં ખુવાર થતો હતો. જ્યારે રોહનને ખબર પડી કે એ કોઈકના ફેક એફબી એકાઉન્ટની જાળમાં ફસાયો છે, ત્યારે ઘણું મોડું થઈ ગયું હતું. સૌનકની જેમ રોહનના ઘણાં મિત્રોએ એને વત્તે ઓછે અંશે પૈસા આપ્યા હતા. આ આખી ઘટના દ્વારા સોશિયલ મીડિયાનું એક વરવું પાસું ઉજાગર થાય છે.

જેમ સિક્કાની બીજી બાજુ હોય એમ એફબીનું અન્ય એક મઝાનું પાસું દર્શાવતો કિસ્સો પણ જાણવા જેવો છે. આ કહાની છે શેરિલ સેન્ડબર્ગની. શેરિલ ફેસબુકના સીઈઓ. બે વર્ષ પહેલા પતિ ડેવ ગોલ્ડબર્ગના મૃત્યુ બાદ શેરિલ સાવ ભાંગી પડી હતી. બાળકના ઉછેરની સાથે સાથે પતિના પ્રેમને મીસ કરતી શેરિલે તેના ફેસબુક પેજ ઉપર આવી પડેલા આ દુઃખને વર્ણવતી એની મન:સ્થિતી ઉજાગર કરતી પોસ્ટ મૂકી. શેરિલના એફબી ફ્રેન્ડસે એની પોસ્ટ વાંચીને એમની જિંદગીના અનુભવો વિગતવાર વર્ણવ્યા અને એ રીતે શેરિલના દુ:ખમા સહભાગી બન્યા.

એફબીના મિત્રોની કોમેંટે શેરીલની વેદનાસભર મન:સ્થિતિને ઉપર રીતસરનો માલમ લગાવી જબરજસ્ત પોઝીટીવ અસર ઉભી કરી. શેરિલ અને એના મિત્ર એડમ ગ્રાન્ટે એફબી ફ્રેન્ડસના અનુભવો ઉપરથી ‘ઓપ્શન-બી - ફેસિંગ એડવર્સીટી બિલ્ડીંગ રેજીલિયન્સ એન્ડ ફાઈન્ડિંગ જોય’ પુસ્તક લખ્યું. ગયા મહિને આ પુસ્તક પ્રકાશિત થયું. શેરિલને જીવવાનું અનોખું બળ મળ્યું. એક નવો રાહ મળ્યો.

આ બે કિસ્સા ઉપરથી એટલુ તો સ્પષ્ટ છે કે, એફબી સોશિયલ મીડિયાનું એવું ટુલ છે કે માણસની જિંદગીને સજાવી-સવારી શકે છે અને જો યોગ્ય રીતે ઉપયોગ ન થાય તો માણસને પછાડીને ખાઇમાં પણ ધકેલી શકે છે. આ એક જોરદાર માધ્યમ છે. ભારતમા પ્રતિમાસ ૧૯૫ મિલીયન એફબી યુઝર્સ છે. જે પૈકી ૧૫૫ મિલીયન કરતાં વધુ લોકો એફબી ઉપર એક્ટિવ હોય છે. ભારતમાં ૮૧ મિલીયન લોકો એવા છે જે દરરોજ એફબીનો ઉપયોગ કરતા હોય છે. જો કે સમસ્ત વિશ્વના એફબી યુઝર્સની વાત કરીએ તો આખી દુનિયામાં ૧.૪૪ બિલીયન લોકો એફબી સાથે સંકળાયેલા છે.

મેનાલો પાર્ક, કેલિફોર્નિયા સ્થિત ઓનલાઈન સોશિયલ મીડિયા અને સોશિયલ નેટવર્કિંગ સર્વિસ આપી વિશ્વમાં છવાઈ ગયેલી અમેરિકન કંપની માર્ક ઝકરબર્ગ નામના લબરમુછીયા યુવાને ફેબ્રુઆરી તા. ૪, ૨૦૦૪માં લોન્ચ કરી. શરૂઆતમાં માત્ર હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીના વિધ્યાર્થીઓના સંપર્ક પુરતી આ સાઇટ સિમિત હતી. પછી તો અમેરિકાની બીજી યુનિવર્સિટીના વિદ્યાર્થીઓ-યુવાનો પણ એફબીની સાઈટથી જોડાતા ગયા. જોતજોતામાં દુનિયા આખીના ડેસ્કટોપ, લેપટોપ, ટેબલેટ અને સ્માર્ટ ફોન યુઝર્સ માટે ફેસબુક જીવનનો અભિન્ન હિસ્સો બની ગયું. એફબીના આ જોરદાર વાવાઝોડા વચ્ચે આજે એક સહજ પ્રશ્ન થાય કે, શુ શોશિયલ મિડીયા માણસને જીવંત રાખે છે...? જી હા, આ એક એવો યક્ષ પ્રશ્ન છે કે, સમજીને ઉપયોગ થાય તો શાનદાર અને નાસમજ ઉપયોગ તો ખતરનાક.

એપ્રિલ-૨૦૧૬માં થયેલા સર્વે અનુસાર એફબી સમસ્ત વિશ્વમાં સૌથી પ્રચલિત સોશિયલ નેટવર્કિંગ સાઈટનુ બિરૂદ ભોગવે છે. ભારતમાં ફેસબુક યુઝર્સ અને નેટવર્કીંગ સાઈટની કેટલીક મજેદાર વિગતો સામે આવે ત્યારે ખરેખર એવું લાગે કે, ‘ મેરા દેશ બદલ રહા હૈ, આગે બઢ રહા હૈ...’

· વિશ્વભરમાં ભારતમાં સૌથી વધુ એફબી યુઝર્સ છે.

· જે દેશમાં સોશિયલ નેટવર્કીંગ સાઈટની શોધ થઈ એવા યુએસ કરતા પણ ચાર મિલીયન વધુ એફબી યુઝર્સ ભારતમાં છે.

· ભારતમાં ૧૫૫ મિલીયન એક્ટિવ એફબી યુઝર્સ છે. જેમાંથી ૧૪૭ મિલીયન ભારતીયો તેમના મોબાઈલ ઉપરથી એફબી એકસેસ કરે છે.

· ૭૩ મિલીયન ભારતીયો પોતાના એન્ડ્રોઈડ ઉપર પ્રતિદિન સક્રીય રીતે ફેસબુકનો ઉપયોગ કરતા હોય છે.

· વિશ્વના ટોપ ફાઈવ એફબી યુઝર્સમાં ભારત, અમેરિકા, બ્રાઝીલ, યુકે અને જર્મની આવે છે.

· ભારતમાં એફબીનો સૌથી વધુ ઉપયોગ કરનારાઓમાં ૧૮થી ૨૪ વર્ષ વચ્ચેની વયજુથના યુવાનો છે.

· ભારતનો એફબી યુઝર દિવસમાં ઓછામાં ઓછો ત્રણવાર એફબીનો ઉપયોગ કરતા હોય છે.

· અલગ અલગ ૧૨ ભાષામાં ભારતીયો ફેસબુક ઉપર પોતાના વિચારો મૂકે છે.

· એક અંદાજ અનુસાર ભારતમાં એફબીનો ઉપયોગ કરનારા પૈકી ૭૬ ટકા પુરુષો અને ૨૪ ટકા મહિલાઓ છે.

· સર્વે મુજબ ૧૪.૪ મિલીયન ગ્લોબલ ફેસબુક ફેન ધરાવતી ‘ મોસ્ટ પોપ્યુલર ઈન્ડિયન બ્રાન્ડ’ આજતક છે.

· પ્રત્યેક ભારતીય અને વિષેશ કરીને દરેક ગુજરાતી આખી દુનિયામા કોલર ઉચા કરીને ચાલી શકે એવી વાત એ છે કે, આ વર્ષના બીજા ક્વાટરમાં થયેલી ગણતરી અનુસાર ૩૨.૯ મિલીયન લાઈક્સ સાથે ભારતના પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્રભાઈ મોદી ‘ મોસ્ટ પોપ્યુલર ઈન્ડિયન’ છે.

· રજનીકાંત વર્સીસ સીઆઈડીનો જોક ‘ મોસ્ટ ફોલોડ ઈન્ડિયન ફેસબુક પેજ ‘ છે. જેને એક કરોડ ઉપરાંત લોકોએ લાઈક કર્યું છે.

· ભારતમાં સામાન્ય રીતે લોકો તેમની પોસ્ટ તેમના મિત્રો જ જુએ એવું વધારે પસંદ કરતા હોય છે.

સંબંધો જેટલા શોશીય્સ મિડીયા ઉપર વહેતા જાય એટલા એ વિકસતા જાય. એક બહુ પ્રચલિત વાત એ પણ છે કે, માણસ ફેસબુકથી એટલો બધો જોડાઇ ગયો છે કે, ફેસ ટુ ફેસ થવાનુ ભુલી ગયો છે. પણ સામે પક્ષે એફબી યુઝર્સ એમ પણ કહે છે કે ફેસ ટુ ફેસ મળળવાનો અવસર એફબી આપે છે. આ તો એવી વાત થઇ કે પહેલા મરય્ઘી કે પહેલા ઇંડુ ? ખેર, મુળ વાત તો એ છે કે, લાગણીઓ, માગણીઓ, આકાંક્ષાઓ, અપેક્ષાઓ, પ્રેમ, નફરત જો અભિવ્યક્ત નથી થતી તો માનવી બેબાકળો બની જતો હોય છે. સોશિયલ મીડિયા માણસને જીવંત રાખે છે. ઉર્જાવાન બનાવે છે. સાથે સાથે ‘ અતિ સર્વદા વર્જયતે’ના વૈદિક સનાતન સત્ય મુજબ સોશિયલ મીડિયાનો અતિશય ઉપયોગ લેખના પ્રારંભે વર્ણવેલી રોહનની કહાનીની માફક ઘાતક પણ નીવડી શકે અને વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગ શેરિલની જેમ જીવનમાં સુવાસીત ફુલો પણ ખિલવી શકે.

ધબકાર :

વિજેતા કોઈ અલગ કામ નથી કરતો એ કામને અલગ અંદાજથી કરતો હોય છે.