લો, કર લો બાત... વિશ્વમાં અંદાજે ૬૦૦૦થી વધુ ભાષાનો ઉપયોગ થાય છે

વિશ્વમાં ઉપયોગમાં લેવાતી તમામ ભાષાઓની પોતાની આગવી ઓળખ છે. આ ભાષાઓનો ઉપયોગ કરતા સમુદાયોએ એની ઓળખ અને ગૌરવ કાયમ રહે એવા સંનિષ્ઠ પ્રયાસો કરવા જોઈએ. કોઈ એક ભાષાને સારી લેખાવવા બીજી ભાષાને ઉતારી પાડવાની મનોવૃત્તિ અસ્થાને છે. ભાષા અને બોલી વચ્ચ ફરક છે. સંસ્કૃતમાં ‘ભાષ’ ઉપરથી ગુજરાતીમાં ‘ભાષા’ શબ્દ આવ્યો. એ જ રીતે ‘બોલ’ ઉપરથી ‘બોલી’ શબ્દ બન્યો. બોલી અને ભાષા વચ્ચે મુળતઃ ફરક એટલો જ છે કે, બોલી ભાષાનું અનૌપચારિક પ્રસ્તુતીકરણ કહેવાય છે. જેમ કે કોઈ સરકારી અધિકારી એમના વાહન ચાલકને ક્યાંક જવા માટે કહે તો એમ કહેશે ‘ગાડી લગાવો’. જ્યારે આ જ અધિકારી ઘરે એમના પુત્રને કહેશે કે ‘બેટા, ગાડી લાવ.’ અધિકારીની ઘરની બોલી એ ભાષાનું અનૌપચારિક સંસ્કરણ કહી શકાય.

અમદાવાદમાં રહેતા એક મિત્રએ એમનું પ્રાથમિકથી માંડીને અનુસ્નાતક કક્ષાનું શિક્ષણ અંગ્રેજી માધ્યમમાં લીધું હતું. એ ખૂબ સરસ અંગ્રેજી લખી, વાંચી અને બોલી શકે છે. સાથો સાથ ગુજરાતી ભાષા ઉપર પણ એમની પક્કડ સારી. એ જ પ્રમાણે બીજા એક મિત્રએ પણ એમનું સંપૂર્ણ શિક્ષણ અંગ્રેજી માધ્યમમાં લીધેલું પરંતુ એ ગુજરાતીમાં સમજી શકતા નહીં. આ એક મોટી વિટંબણા છે. અંગ્રેજીનો વિરોધ નથી. અંગ્રેજીનો પ્રભાવ ક્યારેય ન હોવો જોઈએ સાથે સાથે ગુજરાતીનો અભાવ તો કદાપી મંજુર ન હોવો જોઈએ.

જે પ્રદેશની રાજભાષા, વહીવટની ભાષા અને શિક્ષણની ભાષા છે એને માન્ય ભાષા કહેવાય. જ્યારે બોલી એટલે નિશ્ચિત સમુદાય કે વિસ્તારમાં વસતા લોકો રોજબરોજના વ્યવહારમાં જે ભાષાનો ઉપયોગ કરે છે એ માન્ય ભાષાના નિયમો અને સ્વરૂપ હંમેશા એક સરખા જ રહે છે. જ્યારે બોલી ભૌગોલિક પ્રદેશો બદલાતા સ્વાભાવિક રીતે બદલાતી જતી હોય છે. આપણે ત્યાં એટલે જ કહેવાય છે ને કે, ‘બાર ગાંવે બોલી બદલાય’. બોલચાલની ભાષામાં શબ્દપ્રયોગ, ઉચ્ચાર, રૂઢીપ્રયોગ, સ્વરઅંકુશ અને સ્વરભાર વગેરે ઉપર પ્રદેશના સ્વાભાવિક લક્ષણો જોવા મળતા હોય છે. માન્ય ભાષામાં ઉચ્ચાર, જોડણી, વ્યાકરણના નિયમોની વ્યવસ્થિત કાળજી લેવામાં આવતી હોવાથી એમાં એકસૂત્રતા જળવાય છે. જો કોઈ ઉત્તર ગુજરાતના સાબરકાંઠા કે મહેસાણાનો વ્યક્તિ દક્ષિણ ગુજરાતના વલસાડ કે નવસારી જઈ ઉત્તર ગુજરાતની બોલીમાં વાતચીત કરે તો સંભવતઃ વલસાડ કે નવસારીના લોકોને સમજતા વાર લાગે અથવા ન પણ સમજાય.

સર્જક અને ગુજરાતી સાહિત્ય ક્ષેત્રે સક્રીય ધીરુબહેન પટેલ તો ત્યાં સુધી કહે છે કે, બાળકો પાસેથી માતૃભાષા છીનવવી એ આઝાદી છીનવવા જેવી વાત છે. યોગેન્દ્ર વ્યાસ ખૂબ મોટા ગજાના ભાષાવિજ્ઞાની છે. એમના મતે માન્ય ભાષા અને બોલી વચ્ચેનો ફરક એટલે સંસ્કૃતિનો તફાવત છે. આ બન્ને વચ્ચે ભાષાનો તફાવત બિલકુલ નથી. બોલી બળુકી હોય છે કારણ કે બોલી જ વ્યક્તિના હદય સુધી પહોંચવાનુ મહત્ત્વનુ કામ કરે છે. માન્ય ભાષા તમામ બોલી વચ્ચે કડીરૂપ ભૂમિકા ભજવવાનું કામ કરતી હોય છે. આ વાત સમજવા જેવી છે. ભાષા અને બોલીનો તફાવત સ્પષ્ટ કરતા નેલ્સન મંડેલાએ એક વાત સરસ કરી હતી કે, ‘જે વ્યક્તિ જે ભાષામાં સમજે છે એ જ ભાષામાં વાત કરવામાં આવે તો તે તેના મગજ સુધી પહોંચશે. પરંતુ જો તે તેની બોલીની ભાષામાં વાત કરશે તો એ તેના હૃદય સુધી પહોંચશે.’

કોલંબિયા યુનિર્વસિટીના ભાષા તજજ્ઞ ડૉ. ઝોન હેમિટોન મેકહોર્ટરના મંતવ્ય અનુંસાર માનવ સભ્યતામાં આજે આશરે ૬૦૦૦થી વધુ ભાષાનો ઉપયોગ થાય છે. આમાની કેટલીક પ્રાચિન ભાષાઓનો ઉદભવ ઇ.સ. પૂર્વે ૩૫૦૦માં થયો હોવાનું મનાય છે. જો કે ભાષાનો ઉદભવ અને વિકાસ એક ગહન ચર્ચાનો વિષય છે. એનુ કારણ પણ છે કે આજ દિન સુધી આ અંગે કોઇ ચોક્કસ પ્રમાણ કે આધાર પ્રાપ્ય નથી. ભાષાવિદોના તારતમ્ય અનુંસાર એટલુ ચોક્કસ કહી શકાય કે, ઉચ્ચારણોના પ્રમાણભુત વ્યાકરણના આધારે જે કાંઇ સન્મુખ આવ્યું એ ભાષા છે. વિશ્વની ભાષાઓ આફ્રો એશિયાટિક, ઑસ્ટ્રોનેસિયન, ઇન્ડો-યુરોપીયન, નાઇજર-કોંગો, સાઇનોતિબેટીયન અને ટ્રાન્સ-ન્યુગુયાના એમ છ વિભાગમાં વહેંચાઇ છે. જે પૈકી ઇન્ડો-યુરોપીયન(આર્યન) વિભાગમાંથી ઇ.સ.૧૧૦૦થી ૧૫૦૦ વચ્ચે રાજસ્થાન બાજુથી અપભ્રંશ થઇને જુની ગુજરાતી અસ્તિત્વમાં આવી હોવાનુ મનાય છે.

હેમિટિક, એમેટિક, દ્રવિડી, એસ્ટ્રિડ વગેરે જેવી ૧૪ જેટલી પ્રાચીન ભાષાઓ આર્યકુળની ભાષાઓ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ગુજરાતી શબ્દનો પ્રયોગ સૌથી પહેલા કવિ પ્રેમાનંદે કર્યો હતો. જે માર્કંડરાય ગુર્જરી અપભ્રંશ તરીકે પ્રચલિત હતી તેનો સાહિત્યમાં ભરપુર ઉપયોગ ભાલણે કર્યો. નરસિંહે અપભ્રંશ ગીરા અને અખાએ પ્રાકૃત ગુજરાતી ભાષા પ્રયોજી છે. ઇતિહાસકારોના મતે ઇ.સ.પૂર્વે ૯૦૦ની આજુબાજુ ‘ગુજરાતી ભાષા’ એવું નામ અપાયું હોય એવું એક અનુમાન છે. ૧૧મી સદી સુધી અને ૧૨થી ૧૪મી સદીના પૂર્વાર્ધ સુધી ગુર્જર અપભ્રંશ કે પ્રાચીન ગુજરાતીનું પ્રથમ દર્શન હેમચંદ્રાચાર્યજીના પ્રાકૃત વ્યાકરણના અપભ્રંશ (ઇ.સ. ૧૧૮૫), નેમિનાથ, સુતંપયાદીક અને આરાધનામાં જોવા મળે છે. મધ્યકાલીન ગુજરાતી ઇ.સ. ૧૪મી સદીના ઉતરાર્ધથી ૧૭મી સદીના પૂર્વાર્ધમાં નરસિંહ, મીરાના ભજનો, કાદંબરી, વિમલ પ્રબંધમાં દેખાય છે. જ્યારે ૧૭મી સદીથી આજ દિવસ સુધીના કાળખંડને અર્વાચીન ગુજરાતી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

ભાષા પ્રત્યાયનનું એક સબળ માધ્યમ છે. ભાષાને વિચાર વહનનો સ્ત્રોત કે સાધન કહી શકાય. ભાષા ક્યારેય મૂલ્યાંકનનું માધ્યમ ન હોઈ શકે. રાષ્ટ્રીય-આંતરરાષ્ટ્રીય કંપનીઓમાં અંગ્રેજી ભાષાના પ્રયોગનું પ્રમાણ વધુ હોય એવુ બને. અંગ્રેજી માધ્યમમાં અભ્યાસ કરવાથી ભણતરનું સ્તર વધુ ઊંચુ આવશે એવા ખ્યાલ કરતાં બાળક શાળામાં જે કાંઈ ભણશે એ સરસ રીતે તેના જીવનમાં ઉતારશે એવી સમજ વિકસે ત્યારે આવતી કાલનો યુવાન વધુ સક્ષમ બની શકશે. આ સામાન્ય વાત દરેક માતા-પિતા મનમાં ઉતારે તો આવનારી પેઢીને સક્ષમ બનતા કોઈ રોકી નહીં શકે. પરાણે કોઈ વાત હૃદયમાં ઉતરતી જ નથી. પ્રેમપૂર્વક સાચા મનથી જે શીખવામાં આવે એ જ સાર્થક થતું હોય છે.

ગુજરાતમાં લગભગ ૫૦ જેટલી બોલીઓ જોવા મળે છે. તેમાં મુખ્યત્વે સુરતી, ચરોતરી, મહેસાણી, ઝાલાવાડી, ગામીત, ચૌધરી, વસાવા, ઘોડિયા, કુકણા, પારસી, વ્હોરા, કાઠીયાવાડી, કચ્છી અને ભીલી એમ આ ૧૪ બોલીઓનું ગુજરાતમાં ચલણ વધુ જોવા મળ્યું છે. આ પૈકી કાઠીયાવાડી, પટણી, સુરતી અને ચરોતરી બોલી વધુ સાંભળવા મળતી હોય છે. સૌરાષ્ટ્રનાં વિસ્તારમાં કાઠીયાવાડી બોલી પ્રચલિત છે. જેમાં ‘હાલ્યા આવો’ એટલે ‘ચાલ્યા આવો’, ‘અટાણે’ એટલે ‘આ સમયે’, ‘મોર થઈ જા’ એટલે ‘આગળ થઈ જા’ વગેરે બોલચાલની ભાષાના પ્રયોગો છે. જ્યારે ઉત્તર ગુજરાતમાં પટણી બોલીનો ઉપયોગ થતો હોય છે જેમાં ‘ઈમ કઉં છું કે...’ એટલે ‘એમ કહું છું કે...’, ‘વાખ’ એટલે ‘બંધ કર’ વગેરે શબ્દપ્રયોગો બોલવામાં આવે છે. દક્ષિણ ગુજરાતમાં સુરતી બોલીનું ચલણ છે. જેમાં ‘પોયરો’ એટલે ‘છોકરો’, ‘ડખુચોખા’ એટલે દાળભાત જેવા શબ્દો બોલવામાં આવે છે. મધ્ય ગુજરાતમાં ચરોતરી બોલી હોય છે. ચરોતરીમાં ‘વઢવુ’ એટલે ‘લડવુ’, ‘બુહળુ’ એટલે ‘ધોકો’ જેવા શબ્દો જોવા મળે છે.

મહાત્મા ગાંધી, સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ, સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતી, ધીરૂભાઈ અંબાણી જે.આર.ડી. તાતા વગેરે ગુજરાતી સપૂતોની ભાષા અને બોલી ગુજરાતી જ હતી. ‘ગુજરાતી’ પ્રત્યેક ગુજરાતીઓની માતૃભાષા છે. અંગ્રેજી, ફ્રેન્ચ, ઈટાલિયન, જર્મની, બીજી કોઈપણ ભાષા આવડે અને એમાં લખીએ, વાંચીએ પણ ખરા પરંતુ વિચાર તો માતૃભાષા ગુજરાતીમાં જ આવતા હોય છે. વ્યક્તિ દેશ-વિદેશમાં ગમે એટલું ફરતો હોય પણ રોજ રાત્રે સૂઈ જાય ત્યારે શમણાની સફર તો ગુજરાતીમાં જ થતી હોય છે. જ્યારે વિચારો અને સ્વપ્ન ગુજરાતીમાં આવતા હોય ત્યારે એ સમજવામાં કષ્ટ ન પડવું જોઈએ કે, માતૃભાષા જ આપણી સાચી ઓળખ છે. ગુજરાતી ભાષા અને બોલીમાં આપણી ખરી તાકાત છે. એનું ગૌરવ વધારવાના સભાન પ્રયાસો થવા જોઇએ.

એક ગુજરાતી તરીકે આપણને સૌને ગૌરવ થાય એવી વાત એ છે કે, સેન્ટ્રલ ઇન્ટેલિજન્સ એજન્સી મુજબ ભારતની વસ્તીના ૪.૫% લોકો ગુજરાતી ભાષા બોલે છે, જે ૫.૫૬ કરોડ (૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરી મુજબ) જેટલા થાય છે. સમગ્ર વિશ્વમાં ગુજરાતી ભાષા બોલતા લોકોની સંખ્યા ૬.૫૫ કરોડ છે. ગુજરાતી ભાષાવિશ્વમાં ૨૬મા ક્રમની સૌથી વધુ બોલાતી ભાષા છે. મા, માતૃભાષા અને માતૃભૂમિનો ક્યાંય પર્યાય નથી. માણસ પૃથ્વી ઉપર પહેલો શ્વાસ લે છે ત્યારથી માતૃઋણ, માતૃભૂમિઋણ અને માતૃભાષાઋણ લઈને વિકાસ પામતો હોય છે. આ ત્રણેય ઋણ અદા કરવા તત્પર રહેવું જોઈએ. ચિંતક ઈમર્સન કહે છે, જ્યારે કોઈ ભાષા નષ્ટ પામતી હોય છે ત્યારે આખે આખી એક સંસ્કૃતિ નષ્ટ પામે છે. જાણીતા કવિ કટસના મતે માતૃભાષા વગરની પ્રજા આત્મસન્માન અને આત્મગૌરવ વગરની નમાલી પ્રજા કહેવાય. માતૃભાષા અને બોલીથી અલગ હટવા જેવી મોટી કોઈ દૂર્ઘટના જીવનમાં ન હોઈ શકે. અન્ય ભાષાની સારી વાત ચોક્કસ અપનાવી શકાય પણ પોતાની ભાષાનું ગૌરવ કેમ અવગણી શકાય ? ‘ હા, મને ગુજરાતી ભાષાથી મહોબ્બત છે. ‘ એમ છાતી ઠોકીને બોલવામાં ગૌરવ અનુભવાય એની ખરી મજા છે. આપણી પોતાની ગુજરાતી ભાષા અને બોલી જ બળુકી એ ખ્યાલને આજે હદયમાં દ્રઢીભૂત નહીં કરાય તો કાલે કદાચ બહુ મોડુ થઇ જશે. (સંદર્ભ : ગુજરાતી ઓક્ષફોર્ડ લિવીંગ ડિક્ષનરી, ભાષા સૌંદર્ય)

ધબકાર :

ન આવડે કે ન સમજાય તો એનો માર્ગ મળે પણ નથી જ કરવું એનો કોઇ તોડ નથી.