આત્મનાદ: ‘સ્નેક લવર્સ’ મિત્રોએ કમાલની સર્પ જાગૃતિ એપ બનાવી

‘સ્નેક લવર્સ’ મિત્રોએ કમાલની સર્પ જાગૃતિ એપ બનાવી

ગ્લોબલ વોર્મિંગની વાત હવે અજાણી નથી. અને હમણા હમણાથી મૌસમની આડોડાઇ પણ ઓછી નથી. ચીન અને ફિલિપાઇન્સમાં જોરદાર પવન સાથે વરસાદે ખાના ખરાબી સર્જી. હિન્દુસ્તાનના કેરલ અને કેટલાક રાજ્યો પાણીથી તરબતર તહ્યાં તો કેટલાક રાજ્યોમાં ખુબ ઓછો વરસાદ પડ્યો. જો કે ચામાસુ વિદાય લઇ રહ્યું છે ત્યારે શહેરની એક કોલેજમાં બનેલી એક ઘટનાએ ધ્યાન ખેચ્યું. પત્રકારત્વના ડિપ્લોમા અભ્યાસક્રમના ક્લાસમાં લેખન કૌશલ્ય અંગે ફેકલ્ટીના વક્તવ્યને વિદ્યાર્થીઓ તલ્લીન થઈને આત્મસાત કરતા હતા. આ ક્લાસમાં ઊંચા કદ-કાઠીના ધર્મેન્દ્રભાઈ ત્રિવેદી પણ પત્રકારત્વના અભ્યાસ માટે આવે. આમ તો ધર્મેન્દ્રભાઈ સરકારી કર્મયોગી છે. વાર્તા લખવાના પણ જબરા શોખીન છે. એ દિવસે સાંજે ચારેક વાગે અચાનક ‘‘સાપ આવ્યો... સાપ આવ્યો...’’ એવી બુમો પડી અને ધર્મેન્દ્રભાઈ ક્લાસમાંથી સફાળા ઊભા થઈ મુઠ્ઠીઓ વાળીને જે દિશામાંથી બુમો સંભળાતી હતી એ ભણી રીતસર દોડ્યા. નીચે જઈને જોયું તો દસ-પંદર છોકરાઓનું ટોળું એક સેન્ટ્રો કારની આસપાસ ઊભું હતું. કારના આગલા વ્હીલમાં એક સાપ જતો વિદ્યાર્થીઓએ જોયો હતો. પળનોય વિલંબ કર્યા વગર ધર્મેન્દ્રભાઈએ વ્હીલમાંથી સાપને પકડી સલામત રીતે એક હવાદાર પ્લાસ્ટિકની બરણીમાં એને મૂકી દીધો.

આસપાસ ઊભેલા વિદ્યાર્થીઓને ‘હાશ’ થઈ. એક વિદ્યાર્થીએ ધર્મેન્દ્રભાઈને પૂછ્યું પણ ખરું ‘આ કયો સાપ છે ?’ ધર્મેન્દ્રભાઈએ ખૂબ જ શાંતિથી જવાબ આપ્યો. ‘સૌથી ઝેરી સાપ કોબ્રા.’ પેલા વિદ્યાર્થીના શરીરમા લખલખુ પસાર થઇ ગયું. ચોમાસાની સિઝનમાં ઠંડા લોહીની પ્રકૃતિવાળા સાપ ઈંડા મૂકવા અને બચ્ચા પેદા કરવા જમીનની બહાર આવતા હોય છે. વળી ચોમાસામાં દેડકા, ગરોળી, નાના સાપ વગેરેનો મોટા પ્રમાણમાં ખોરાક પણ ઉપલબ્ધ થતો હોઈ સાપ દરની બહાર આવતા હોય છે.

આમ પણ દરમાં હોય કે ટોપલામાં હોય ત્યાં સુધી સાપ જોવા સારા લાગે. જેવા એ બહાર આવે કે, લોકોની ચીસાચીસ શરૂ થઈ જાય. સાપ દેખાય એટલે ડરના માર્યા એને પતાવી જ દેવાનો ટ્રેન્ડ સામાન્ય રીતે જોવા મળે છે. ધર્મેન્દ્રભાઇ જેવા ‘સ્નેક લવર્સ’ સાપ વિશે અવનવી વાતો કહીને સાપના ખોફને જનમાનસમાંથી દૂર કરવા સતત મથતા રહે છે. મઝાની વાત તો એ છે કે, ધર્મેન્દ્રભાઈ ત્રિવેદીએ ‘સ્નેક લવર્સ ક્લબ’ નામની મોબાઈલ એપ બનાવી છે. આ ઉપયોગી એપ ગુગલ પ્લે સ્ટોરમાંથી ડાઉન લોડ કરી શકાય છે. https://play.google.com/state/apps/ details!id:com.vishrjpt.android.snackloversclub નામની એપ દ્વારા નજીકમાં ઉપલબ્ધ સ્નેક લવરનું સંપર્ક સ્થાન અને ટેલિફોન નંબર આસાનીથી મળી શકે છે.

ધર્મેન્દ્રભાઈ સાથે લેખન કલા સંબંધી કે પછી પત્રકારત્વ અને વાર્તાલેખન સંબંધી ઘણીવાર ચર્ચા થઈ છે પણ સાપ અને આ પ્રજાતિના પ્રેમી સંદર્ભે પહેલી વાર ચર્ચા કરવાનો અવસર મળ્યો. આ સર્પપ્રેમીઓ સાપના ડરથી થતા સાપના મોતથી દ્રવી ઊઠે છે. ધર્મેન્દ્રભાઈ જેવા ઘણા સર્પપ્રેમી ગાંધીનગર અને સમગ્ર રાજ્યમાં સાપોની પ્રજાતિની દિલથી સેવા કરવામાં આનંદ અને ગૌરવ અનુભવે છે. આ મિત્રોની સર્પપ્રેમ સાથે જનસેવા તો છે જ ઉપરથી પ્રકૃતિની પણ સેવા લટકામાં.

ઇતિહાસ ગવાહ છે કે, ૧૩૦ મિલીયન વર્ષો પૂર્વે ડાયનોસોરના જમાનાથી પૃથ્વી ઉપર સાપ જોવા મળે છે. આટલા લાંબા સમયથી ધરતી ઉપર વિચરણ કરતી સરીસૃપોની આ પ્રજાતિ વિશે ઘણું લખાયું અને કહેવાયું છે. આમ છતાં સાપની દુનિયા હમેશા ભારે રોમાંચકારી અને રહસ્યમયી લાગતી હોય છે. પશ્ચિમ અને પૂર્વના ફિલ્મ મેકર્સ પણ સાપની શ્રુષ્ટી પ્રત્યે આકર્ષિત રહ્યાં છે. નાગીન, નગીના, એનાકોન્ડા, બ્લેક કોબ્રા વગેરે વગેરે હોલિવુડ અને બોલીવુડની ફિલ્મોએ પણ સાપોની દુનિયાનો અજબનો રોમાંચ લોકોમા ઊભો કર્યો છે.

આમ તો દુનિયાભરમાં ૨૫૦૦થી વધુ સાપની જાતો છે. જો કે આમાંથી માત્ર ૨૦ ટકા જ સાપ ઝેરી હોય છે. ભારતમાં ૩૦૦ પ્રકારના સાપ જોવા મળે છે. જેમાંથી ૫૦ જાતિના સાપ ઝેરી છે. જાણીને આશ્ચર્ય થાય કે, ન્યુઝીલેન્ડ, આઈસલેન્ડ અને એન્ટાર્ટિકા પ્રદેશમાં એક પણ સાપ નથી જોવા મળતા. સુંદરીઓની નગરીના દેશ બ્રાઝીલમાં એક ‘સ્નેક આઈલેન્ડ’ નામનો પ્રદેશ છે. અહીં સાપોની વસતી ખૂબ વધારે છે. પ્રત્યેક એક વર્ગ મીટરમાં પાંચ સાપ જોવા મળે છે. સાદા શબ્દોમાં કહીએ તો, અહીં દસ બાય દસના એક ડબલબેડ જેટલી જગ્યામાં ૨૦ સાપ આમ તેમ ફરતા જોઈ શકાય છે. અને એ પણ ‘ગોલ્ડન બીટ વાઈપર’ જેવા ખૂંખાર ઝેરીલા સાપ...!

‘સ્નેક લવર્સ’ કહે છે કે, સામાન્ય રીતે કોઈ સાપ છંછેડ્યા વગર કરડતો નથી. મહદંશે તો સાપ ઉપર પગ પડે ત્યારે જ એ કરડતો હોય છે. દુનિયાભરમાં દર વર્ષે એક લાખ લોકો સર્પદંશથી મૃત્યુ પામે છે. ભારતમાં સરેરાશ અઢી લાખ લોકોને સાપ કરડતા હોય છે. જેમાંથી ૫૦,૦૦૦ લોકોનું મૃત્યું થતું હોય છે. ઈશ્વરે સાપને એવી બક્ષીસ આપી છે કે, એણે ખોરાકને ચાવવાની જરૂર નથી પડતી એ શિકાર ચાવ્યા વગર ગળી જાય છે. નેશનલ જીયોગ્રાફી ચેનલે સાપ ઉપરની ડોક્યુમેન્ટ્રીમાં ભીમકાય અજગરને નાની નીલ ગાય ગળી જતા બતાવ્યો હતો. મોટા અજગરો તેમના કરતાં ૫૦થી ૧૦૦ ટકા મોટા પ્રાણીઓને ઓહીયા કરી જતા હોય છે.

કેટલીક જાતિના સાપોની વિશેષતા છે. પાણીના સાપ તેની ત્વચાથી શ્વાચ્છોશ્વાસ કરતા હોય છે અને એટલે જ એ લાંબો સમય પાણીની સતહની નીચે રહી શકે છે. કિંગ કોબ્રા જેવા ખતરનાક ઝેરીલા સાપ મહિનાઓ સુધી ભૂખ્યા રહી શકે છે. સાપોની ૭૦ ટકા પ્રજાતિ ઇંડા આપે છે જ્યારે ૩૦ ટકા જાતિ સીધા બચ્ચાને જન્મ આપે છે. વિશ્વમાં સૌથી તગડા સાપોમાં લીલા રંગના એનેકોન્ડાની પ્રજાતિનો સમાવેશ થાય છે. આ સાપ ૫૫૦ પાઉન્ડ વજનના જાડાપાડા હોય છે. કિંગ કોબ્રા એના નામ પ્રમાણે ઝેરની માત્રાનો રાજા છે. એની લંબાઈ ૧૮ ફૂટ જેટલી જોવા મળતી હોય છે. કિંગ કોબ્રાનું માત્ર સાત મિલી ઝેર એક સાથે ૨૦ વ્યક્તિઓ કે એક વિશાળકાય હાથીનું કામ તમામ કરવા પૂરતું છે. સાપ નાકથી નહીં જીભથી સુંઘે છે. સાપ વર્ષમા ઓછામાં ઓછી ત્રણવાર કાંચળી ઉતારે છે.

એક રિસર્ચ એવું કહે છે કે, અન્ય જાનવરોની જેમ સાપને ક્યારેય કેળવી શકાતા નથી. સામાન્ય રીતે મગજમાં સેરિબ્રલ હેમી રિફયર નામનું પ્રવાહી શીખવાની અને કેળવાવાની વૃત્તિને પ્રબળ કરતું હોય છે. પ્રત્યેક જાનવરના મગજમાં સેરિબ્રલ હેમી સ્ફિયર નામનું તત્ત્વ તેને છથી સાત વર્ષના બાળક જેટલી સમજશક્તિ આપે છે. સાપના મગજમાં સેરિબ્રલ હેમી સ્ફિયર નામનું તત્ત્વ હોતું જ નથી. તેથી સાપને કેળવી શકાતા નથી. ધર્મેન્દ્રભાઈ જેવા ‘સ્નેક લવર્સ’ સાપની દુનિયામાં ડોકીયું કરાવવા હમેશા તત્પર હોય છે. આ સ્નેક લવર્સ મિત્રોના પ્રયાસોના કારણે લોકો અને સાપ વચ્ચે કોઇપણ કારણ વગર દુશ્મનાવટનુ વાતાવરણ સ્વાભાવિક રીતે ઘટશે.

ધબકાર :

અજ્ઞાન ડરની જનેતા છે, જીવનમાં ડરથી વધુ ખતરનાક ખરાબ કોઇ બાબત છે જ નહીં.